कोरोना बीमारी और सरकार की जिम्मेवारी

🖋  सुनील कुमार

कोरोना वायरस एक विश्व महामारी के रूप में घोषित हो चुका है। इससे लाखों लोग पीड़ित हैं और 20 हजार से अधिक मौतें हो चुकी हैं। भारत के प्रधानमंत्री एक सप्ताह के अन्दर दो बार देश को सम्बोधित कर चुके हैं। प्रधानमंत्री का पहला सम्बोधन 20 मार्च, 2020 को हुआ। प्रधानमंत्री ने 22 मार्च, 2020 को ‘जनता कर्फ्यू’ की बात की और लोगों से कहा कि अपने बालकानी में खड़ा होकर स्वास्थ्य कर्मी का अभिवादन करें जो जनता की सेवा में लगे हैं। 4 दिन बाद प्रधानमंत्री ने दुबारा देश को सम्बोधित करते हुए 21 दिन के लॉक डाउन की घोषणा  पूरे देश में किये। प्रधानमंत्री के घोषणा से पहले ही दिल्ली सहित देश के कई राज्यों में 31 मार्च तक लॉक डाउन की घोषणा हो चुकी थी।

22 मार्च, 2020 ‘जनता कर्फ्यू’ का जो दृश्य समाचार और सोशल मिडिया के माध्यम से लोगों तक पहुंचा वह काफी चौंकाने वाली थी। शाम को लोग ढोलक, झाल, थाली, कटोरे पिटते हुए, शंखों के उन्मादी ध्वनि-प्रदूषण के साथ सड़कों पर आ गए। उ.प्र. के पीलीभीत जिले से खबर आई कि जिला मजिस्ट्रेट और एसपी भी भीड़ में घंटा बजाते हुए सड़क पर चल रहे थे। ‘जनता कर्फ्यू’ लगा था कि लोग एक दूसरे के शारीरिक तौर पर सम्पर्क में नहीं आये उसके उल्ट 22 मार्च को देखने को मिला। यह इस कारण हुआ कि लोगों के दिमाग में व्हाटसप संदेश के द्वारा बताया गया कि ध्वनि से करोना के वायरस मर जायेंगे। इस जोश में आकर लोग पटाखे और बाजे तक बजाते नजर आये। इस व्हाटसप संदेश को सरकार की तरफ से कोई खंडन नहीं किया गया बल्कि एक मौन सहमति दी गई ताकि दिखे कि लोगों में देश के प्रधानमंत्री के लिए कितना प्यार है। ‘जनता कर्फ्यू’ के दिन ही जब शंख और घड़ियाल बजा कर ‘ध्वनि प्रदूषण’ किया जा रहा था उसी समय डॉ. राम मनोहर लोहिया इंस्ट्च्युट, लखनऊ से उत्तर प्रदेश नर्सेज एसोसिएशन के प्रदेश महामंत्री सुजे सिंह ने लाइव प्रसारण करके अपनी समस्याओं को लोगों के बीच रखा। सुजे सिहं ने बताया कि ‘‘एन-95 मास्क नहीं है। प्लेन मास्क से मरिज को देख भाल कर रही हैं। हमें बेसिक चीजें नहीं दी जा रही हैं और कहा जा रहा है कि बोलिये मत। हमें पीपीई कीट नहीं मिल सकती क्या यह देश इतना गरीब हो गया है? नौकरियां ठेके पर हैं सात, दस, पन्द्रह हजार पर नर्सें काम कर रही हैं, पेंशन नहीं दे रहे हैं। धमकी देते हैं कि बोलने पर निकाल दिया जायेगा। उन्होंने पत्रकारों से कहा कि पत्रकार बंधु सवाल करें। उन्होंने यह भी बताया कि हमने कोरोना को लेकर पहले ही आवाज उठाई थी कि इसको भारत में आने ही नहीं दें और दूसरे देश से आने वाले लोगों को उनके दूतावास में ही रखें। उन्होंने अपने सुझाव में यह भी कहा था कि एयरपोर्ट पर ही कुंभ मेले जैसे अस्पताल बना दिया जाए और बाहर से आने वाले लोगों को पहले वह क्वारंटाइन में रखा जाये, उसके बाद ही बाहर आने दिया जाए। बाढ़ वाला कार्यक्रम नहीं चलेगा मुझे सब पता है कि बाढ़ में कितना दिया जाता है कितना खा लिया जाता है। हमको समान दिया जाये नहीं तो हम काम नहीं करेंगे हम जनसेवा के लिए परिवार को मौत के मुंह में नहीं डालेंगें। हमारी छुट्टी दे दो हम भी घंटा घड़ियाल बजा लेंगे।’’ यह बात सुजे सिंह उस समय कह रही थी जब प्रधानमंत्री के निर्देश पर स्वास्थ्यकर्मियों के अभिवादन में घंटा, घड़ियाल बजाये जा रहे थे।

24 मार्च को प्रधानमंत्री देश को सम्बोधित करते हुए कहा कि 21 दिनों को भारत को लाक डाउन किया जा रहा है। उन्होंने अमेरिका और ईटली का उदाहरण देते हुए कहा कि वहां कि स्वास्थ्य व्यवस्थाएं दुनिया के बेहतर व्यवस्था है फिर भी वहां पर इतने लोग मर रहे हैं। अगर हम सचेत नहीं हुए तो बहुत नुकसान होगा और देश 21 साल पीछे चला जायेगा। पन्द्रह हजार करोड़ रू. कोरोना से निपटने के लिए देने को कहा। पत्रकारों को भी बधाई दिए जो कि अपनी जान जोखिम डालकर खबरें पहुंचा रहे हैं।

प्रधानमंत्री जी ने पत्रकारों को बधाई तो दिए लेकिन एक दिन पहले आज तक के पत्रकार नवीन के पिटाई पर अफसोस तक जाहिर नहीं किये। 21 दिन के लॉक डाउन की घोषणा कर दी लेकिन लोग 21 दिन तक गरीब लोग क्या खाएंगे, पीएंगे, कैसे रहेंगे इसकी कोई जानकारी नहीं दी। बस एक लक्ष्मण रेखा खींच दी कि दरवाजे की दहलीज न पार करें। यह अच्छा हुआ कि विश्व के सबसे ऊंची प्रतिमा बनाने वाले प्रधानमंत्री जी ने यह नहीं बताया कि उनके पास अस्पतालों में इससे लड़ने के लिए क्या व्यवस्था की गई है। वह सड़कों, सार्वजनिक जगहों को वैक्टरिया मुक्त कैसे करेंगे। वह इस बार ‘स्टैच्यु ऑफ युनिटी’ को भूल गये और मान लिया कि अमेरिका और इटली की स्वास्थ्य सेवा बेहतर है।

प्रधानमंत्री ने 18 और 24 को देश को भाषण तो दे गये लेकिन देश की जनता के लिए राशन नहीं दिया, जिसके कारण लोगों में अफरा-तफरी बढ़ी और लोग अपने रोजमर्रा के वस्तुएं और दवा खरीदने दुकान पर दौड़ पड़े। प्रधानमंत्री के भाषण का दूसरे दिन भी वही हर्ष देखने को मिला जो कि 22 मार्च को देखने को मिला था। इस भीड़ से कोरोना की रोकथाम की बजाय संक्रमण ही बढ़ेगा। प्रधानमंत्री के भाषण के बाद एक एडवाइजरी जारी किया गया जिसमें बताया गया क लॉक डाउन में क्या खुला रहेगा और क्या बंद रहेगा। प्रधानमंत्री जी लॉकडाउन की खबर भी एडवाइजरी जारी किया जा सकता था। आपने आधी-अधूरी बात राष्ट्र के नाम के संदेश में क्यों बताई? दिल्ली में 22 मार्च से 30 मार्च तक पहले से लॉक डाउन की घोषणा थी जिसके कारण मजदूर वर्ग परेशान हो गया था क्योंकि उसके पास काम नहीं था, घर की अनाज भी 5 दिन बीतते समाप्त होने वाली थी। उसी समय प्रधानमंत्री द्वारा 21 दिन के लॉक डाउन ने हालत और खराब कर दी और वस्तुओं की कालाबाजारी होने लगी। जो आलू 15-20 रू. किलो थो वह 40-50 रू. किलो बिकने लगा। लोग घर जाने के लिए स्टेशनों, बस अड्डांं पर निकल गये। सामाचार में आने लगा कि पुलिस लोगों को पिटाई करने लगी। एक न्यूज चैनल में देखा गया कि 15-20 साल लड़कों का एक झूंड रेलवे स्टेशन के आस-पास तीन दिनों से घूम रहा है और वह रो रहा है। कई जगह लोग पैदल ही 1000-1200 कि.मी. दूर घर की ओर जाते हुए दिखाई दिये। मुझे बादली, दिल्ली से कई परिवारों को फोन आया कि उनके पास राशन नहीं हैं। एक चप्पल सिलाई का काम करने वाले व्यक्ति ने कहा कि ‘‘क्या खायें, ईंट फोड़ कर खायें’’। यह मात्र 5 दिन के लॉक डाउन में यह स्थिति हो गई तो आगे क्या स्थिति होने वाली है, हम समझ सकते हैं। क्या हम करोना वाइरस को लॉक डाउन करके ही भगा सकते हैं?

करोना वाइरस और सरकार की तैयारी

लैबोरेट्री मेडिसिन की प्रोफेसर और एम्स में इंफेक्शन कंट्रोल डिपार्टमेंट की इंचार्ज डॉक्टर पूर्वा माथुर ने कहा है कि अस्पताल में मास्क और हैंडसैनिटाइजर की कमी को देखते हुए माइक्रोबयोलाजी डिपार्टमेंट के डॉक्टर लैबोरेट्री में हैंड सैनिटाइजर और फेस मास्क तैयार कर रहे हैं। इंफेक्शन कंट्रोल डिपार्टमेंट के एक सीनयिर डॉक्टर का कहना है कि प्रशासन द्वारा पीपीई उपलब्ध कराया गया है लेकिन यह कम है इसलिए हमें अन्य विकल्प तैयार करने हैं।

हिमाचल के सबसे बड़े मातृ एवं शिशु अस्पताल, केएनएच में मास्क की कमी के कारण 13 मार्च, 2020 को डॉक्टरों ने सिजेरियन करने से मना कर दिया। डॉक्टर को कहा गया कि टोपी को ही मास्क की तरह प्रयोग करें जिससे डॉक्टर नाराज हो गये। अस्पताल प्रबंधन ने दर्जी से चार मास्क सिलवा कर दिया। अस्पताल की चिकित्सा अधीक्षक डॉ. अंबिका चौहान कहती है कि मार्केट में सप्लाई कम होने से कपड़े के मास्क बनाए जा रहे हैं।

इण्डिया वॉल के पॉलिटिकल एडीटर आलोक वर्मा कारवां पत्रिका के रिपोर्ट से लिखते हैं कि भारत में 30 जनवरी को पहला केस कोरोना को आता है। 31 जनवरी को विदेश व्यापार निदेशालय हर प्रकार के पीपीई के निर्यात पर रोक लगा देता है। 8 फरवरी को भारत सरकार इस आदेश में संशोधन कर देती है और सर्जिकल मास्क और दस्तानों के निर्यात की अनुमति दे देती है। 25 फरवरी, 2020 को इटली में 11 मौतें हो चुकी थीं तो भारत सरकार विदेश व्यापार निदेशालय के प्रतिबंध में और ढील देती है और आई नए आइटमों के निर्यात की अनुमति दे देती है। 27 फरवरी को विश्व स्वास्थ्य संगठन ने कहा था कि कई देशों में पीपीई की सप्लाई बाधित हो सकती है उसे बावजूद नियमों में बदलाव करके पीपीई कीट भेजी जाती रही। भारत सरकार ने करोना के खतरे को देखते हुए डॉ. हर्ष वर्धन की अध्यक्षता में ग्रुप ऑफ मिनिस्टर्स (जीओएम) बनाया, जिसमें हरेदव सिंह पुरी, एस. जयशंकर, मनसुख मंडवाडिया, अश्विनी कुमार चौबे, नित्यानंद राय जैसे मंत्री शामिल हैं। इनी पहली बैठक 3 फरवरी को हुई जिसमें सभी सम्बंधित मंत्रालयों के सचिव भी उपस्थित थे। इस बैठक में केरल में पाए गए पहले मामले पर चर्चा हुई और भारत सरकार को क्या करना है इसका जिक्र भी हुआ। आखिर क्यों सरकार इतने देर से जगी और भारत के प्रधानमंत्री के सम्बोधन के बाद 19 मार्च, 2020 को भारत में बने पीपीई के निर्यात पर प्रतिबंध लगाई।

भारत सरकार द्वारे उठाए गए कदम 

भारत में हर रोज 5 लाख पीपीई की जरूरत है। भारत सरकार ने सरकारी कम्पनी एचएलएल को मई 2020 तक साढ़े सात लाख पीपीई, 60 लाख एन-95 मास्क और एक करोड़ तीन लाख प्लाई मास्क तैयार करने की ऑर्डर दिया है। आईसीएमआर से जुड़े भारत में लगभग 70 टेस्ट यूनिट है जहां पर टेस्ट का काम होता है। आईसीएमआर के महानिदेशक डॉक्टर बलराम भार्गव के अनुसार इस हफ्ते के अंत तक करीब और 50 सरकारी लैब तैयार हो जाएंगे जिसमें टेस्ट हो सकती है। भारत सरकार ने विश्व स्वास्थ्य संगठन से दस लाख किट की मांग की है। आईसीएमआर ने यह भी दावा कि है कि 23 मार्च तक भारत में दो ऐसे लैब तैयार होंगे जो कि 1400 टेस्ट रोज कर सकेंगे। अमेरिका और जापान से कुछ ऐसी आधुनिक मशिने मंगाने की बात हो रही है जिससे कि एक घंटे में कोविड-19 की जांच की जा सके। 

सरकार द्वारा लापरवाही

जब यह बीमारी चीन तक ही सीमित थी, विश्व स्वास्थ्य संगठन की दक्षिण-पूर्व एशिया के क्षेत्रीय डायरेक्टर पूनम खेत्रपाल ने स्वास्थ्य मंत्री को तीन बार पत्र लिखकर कोरोना से निपटने के लिए जरूरी कदम उठाने को कहा था। जब 30 जनवरी, 2020 में पहला केस आया था और 3 फरवरी, 2020 को डॉ. हर्षवर्धन की अगुवाई में जीओएम की बैठक हुई उसी समय देश को लॉक डाउन क्यों नहीं किया गया? 31 जनवरी को विदेश व्यापार निदेशालय द्वारा लगाये गये प्रतिबंध को भारत सरकार क्यों ढील दी और पीपीई और मास्क को निर्यात करने देती रही। 23-24 फरवरी के ट्रम्प की यात्रा को रद्द क्यों नहीं किया गय? सैकड़ों की संख्या में आये अमेरिकी जो कि गुजरात से दिल्ली तक घुमते रहे क्या कोरोना का संक्रमण उससे नहीं फैला होगा? अंतर्राष्ट्रीय आवागमन को 22 मार्च, 2020 तक छूट दी गई। इस आवागमन को जनवरी या फरवरी के पहले हफ्ते में क्यों नहीं रोका गया? समुचित सुरक्षा पीपीई, मास्क और दस्ताने के पर्याप्त सुरक्षा के बिना जब डॉक्टर, नर्सें काम करेंगे और वह संक्रमित हांगी तो कौन बचायेगा? सुजे सिंह जैसी नर्सेज की मांग पर सरकार क्यों नहीं ध्यान देती है? लॉक डाउन करके सरकार राशन, दवाई घर-घर तक पहुंचाने की व्यवस्था क्यों नहीं कर रही है? लॉक डाउन से कोरोना का कहर हम अगर थोड़ा कम कर पाएं तो कुपोषण और भूख से होने वाली बीमारियों के कारण लोगों को अस्पताल तक जाना होगा जिससे की संक्रमण बढ़ने का खतरा और बढ़ जायेगा।

चीन सरकार का अनुभव बताती हैं कि वह पूरे वुहान शहर को बंद कर दी थी और रोबोट के जरिये लोगों के घरों तक रोजमर्रा की जरूरतों को पहुंचाने का काम किया। सड़कों, सार्वजनिक स्थानों सबको सैनिटाइजर से धोया गया। वहां पर सोशल डिस्टेंस (सामाजिक दूरी) की जगह फिजिकल दूरी बनाई गई। सोशल डिस्टेंस को कम किया गया। वहां पर लोग ऐप से जुड़ कर एक दूसरे की खैरियत और जरूरत को पूछते थे। अगर किसी एक को बाहर जाना है तो वह पूरे मुहल्ले से ऐप से जान लेता था कि कुछ मंगाना तो नहीं है फिर वह निकल कर सबकी जरूरत की सामान लाते थे। भारत में सरकार सोशल डिस्टेंस बनाने की बात कर रही है जबकि बीमारी के समय सोशल डिस्टेंस कम करना होता है जिससे कि लोग मानसिक तनाव में नहीं आएं। बीमारी से बचने के लिए फिजिकल डिस्टेंस की जरूरत है। भारत में सच में लोग सोशल डिस्टेंस ही बना रहे हैं जिन स्वास्थ्यकर्मियों को 20 मार्च, 2020 को थाली, गिलास, ढोल, नगाड़े पिटकर अभिवादन किया गया, उनको ही अब घर खाली करने को कहा जा रहा है। चीन में सैनिटाइजर से सड़के धो दी गई। भारत में हाथ धोने के लिए सैनिटाइजर नहीं मिल रहे हैं उसकी कालाबाजारी की जा रही है।

सरकार ने कोरोना को रोकने के लिए सही समय चुक गई है लेकिन अभी भी जो कदम उठा रही है वह पर्याप्त नहीं है और इससे करोना को रोकने में मद्द मिलना कम ही नजर आ रहा है। भारत में कोरोना के डर से कई लोग मानसिक तनाव में आकर आत्महत्या कर चुके हैं। भारत के 90 प्रतिशत मजदूर (करीब 40 करोड़) असंगठित क्षेत्र के हैं जिसके सामने एक माह का खर्च चलाना मुश्किल होता है, उनके लिए सरकार को जमीन स्तर पर व्यवस्था करने की जरूरत है जिससे कि वह भूख के शिकार न हो या उनको किसी और कारण से अस्पताल नहीं जाना पड़े। कोरोना बीमारी का प्रभाव समाज में लम्बे समय तक रहेगा, मानसिक रोगियों की संख्या बढ़ेगी, गरीबी रेखा के नीचे जीने वालों की संख्या बढ़ेगी। सरकार सबसे पहले सुनिश्चित करे किसी की भूख से मौत नहीं हो, कुपोषित बच्चों की संख्याएं नहीं बढ़ें नहीं तो भारत का भविष्य कई साल पीछे चला जायेगा। कालाबाजारी करने वालों पर सख्त कार्रवाई हो और पुलिस-प्रशासन को लोगों के साथ दुर्व्यवहार नहीं करने की हिदायत दी जाए। सरकार स्वास्थ्य की बजट को बढ़ाये और मन्दिरों, मस्जिदों, गुरूद्वारों की जगह अस्पताल बनाये। प्राइवेट अस्पतालों को सारकारी करण किया जाए। सरकारी खर्चे पर कोरोना संक्रमित लोगों की जांच की जाए और उनकी इलाज की समुचित व्यवस्था की जाए।

കല്ലുവെട്ടുക്കുഴികളിലെ രക്തസാക്ഷികള്‍

മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ വേങ്ങര പൂച്ചോലമാട്‌ എന്ന സ്ഥലത്ത്‌ കാട്മൂടിക്കിടക്കുന്ന ഒരു കല്ലുവെട്ടുകുഴിയുണ്ട്‌. നാടിന്റെ സ്വാതന്ത്യ്രം കിനാവു കണ്ട 81 ധീരയോദ്ധാക്കള്‍ ഇവിടെ അന്ത്യവിശ്രമം കൊള്ളുന്നു. വിലക്കപ്പെട്ട സ്വാതന്ത്യ്രത്തിനു വേണ്ടി പോരാടി ബ്രിട്ടിഷുകാരന്റെ തോക്കിനുമുന്നില്‍ രക്തംകൊണ്ട്‌ വീരചരിത്രമെഴുതിയവര്‍.

ബ്രിട്ടിഷുകാരോട്‌ വിശുദ്ധസമരത്തിന്‌ ആഹ്വാനം ചെയ്ത മമ്പുറം തങ്ങന്‍മാരുടെ വാക്കുകള്‍ക്ക്‌ രക്തസാക്ഷിത്വത്തിലൂടെ മറുപടി പറഞ്ഞവര്‍. 1921 ഡിസംബര്‍ ഒമ്പതിന്റെ പകലില്‍ വാളും കുന്തവുമായി സൂര്യനസ്തമിക്കാത്ത സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ തീ തുപ്പുന്ന തോക്കുകള്‍ക്കു മുന്നിലേക്ക്‌ വാളും വാരിക്കുന്തവുമായി ഓടിയടുത്തവര്‍. സ്വന്തമായി നാണയവും പാസ്പോര്‍ട്ടും അടിച്ചിറക്കി ബ്രിട്ടിഷ്‌ സാമ്രാജ്യത്വത്തെ വെല്ലുവിളിക്കാന്‍ ചങ്കൂറ്റം കാണിച്ച വാരിയന്‍കുന്നത്ത്‌ കുഞ്ഞഹമ്മദ്‌ ഹാജിയുടെ പാത തിരഞ്ഞെടുത്തവര്‍. അവസാനം മലപ്പുറം കോട്ടക്കുന്നിലെ കുന്നിന്‍ ചെരുവില്‍ ബന്ധനസ്ഥനാക്കപ്പെട്ട്്‌ നിറതോക്കിനു മുന്നില്‍ കാഞ്ചിവലിക്കുന്നത്‌ കാത്തുനില്‍ക്കുമ്പോഴും ബ്രി ട്ടിഷ്‌ സാമ്രാജ്യത്വ കിങ്കരന്‍മാരുടെ മുഖത്തേക്കു കാര്‍ക്കിച്ചു തുപ്പിയ വാരിയന്‍കുന്നത്തിന്റെ ഓര്‍മകളായിരുന്നു അവരെ നയിച്ചിരുന്നത്‌.

200 സായുധപോരാട്ടങ്ങള്‍

നാടിനുവേണ്ടി പോരാടി മരിച്ചവരുടെ ഓര്‍മകള്‍ പോലും പവിത്രമാണ്‌. രക്തസാക്ഷികളുടെ ചരിത്രത്തില്‍ വരുംതലമുറകള്‍ക്ക്‌ നഷ്ടമാവുന്ന സ്വാതന്ത്യ്രത്തെ കുറിച്ചുള്ള ഓര്‍മപ്പെടുത്തലുകളുണ്ട്‌. സ്വാതന്ത്യ്രം കൈവിട്ടുപോവാതെ പൊരുതിനില്‍ക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യപ്പെടലുകളുണ്ട്‌. എന്നാല്‍, രക്തസാക്ഷികളുടെ ഓര്‍മകള്‍ക്കു മീതെ അവഗണനയുടെ കൊടുങ്കാടുകള്‍ പടര്‍ന്നുകിടക്കുകയാണ്‌.

1850 മുതല്‍ 1922 വരെയുള്ള കാലത്ത്‌ ഇരുനൂറോളം സായുധപോരാട്ടങ്ങളാണ്‌ മലബാറില്‍നിന്നു നേരിടേണ്ടിവന്നതെന്ന്‌ അന്നത്തെ ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈനിക രേഖകള്‍ ഉദ്ധരിച്ച്‌ ചരിത്രകാരന്‍മാര്‍ പറയുന്നുണ്ട്‌. സൈനുദ്ദീന്‍ മഖ്ദൂമിന്റെ തുഹ്ഫത്തുല്‍ മുജാഹിദീന്‍ എന്ന ആദ്യത്തെ ചരിത്രഗ്രന്ഥം മനസ്സില്‍ കൊളുത്തിവച്ച സമരവീര്യം തലമുറകളായി കൈമാറിയ ഒരു സമൂഹത്തിന്‌, വെളിയങ്കോട്‌ ഉമര്‍ഖാദിയും മമ്പുറം തങ്ങന്‍മാരും തങ്ങളും പ്രഭാഷണങ്ങളിലൂടെ നല്‍കിയ ആത്മവിശ്വാസം മാത്രം മതിയായിരുന്നു സര്‍വായുധസജ്ജരായ ബ്രിട്ടിഷ്‌ പട്ടാളത്തോട്‌ ഏറ്റുമുട്ടാന്‍.

ഏറനാട്ടില്‍ നാട്ടുകാരെ കൊന്നൊടുക്കാന്‍ നേതൃത്വം നല്‍കിയ എല്‍സണ്‍ വൈസി എന്ന ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈനിക കേണലിനെ മഞ്ചേരിയിലൂടെ കുതിരപ്പുറത്ത്‌ സഞ്ചരിക്കുമ്പോള്‍ ചാടിവീണ്‌ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്താന്‍ സാധാരണക്കാരനായ ഒരാള്‍ക്ക്‌ ധൈര്യം നല്‍കിയത്‌ ഇതായിരുന്നു. ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈനിക രേഖകളില്‍ യുദ്ധം എന്നു രേഖപ്പെടുത്തിയ പൂക്കോട്ടൂര്‍ സംഭവം ഉള്‍പ്പെടെ ഏറനാട്ടിലും വള്ളുവനാട്ടിലും തിരൂരങ്ങാടി, പൊന്നാനി ഭാഗങ്ങളിലും നടന്ന നൂറുകണക്കിന്‌ ഏറ്റുമുട്ടലുകളില്‍ പതിനായിരങ്ങളാണ്‌ ധീരമരണം പ്രാപിച്ചത്‌. ഇവരുടെ ഓര്‍മകളുറങ്ങുന്ന ശവകുടീരങ്ങള്‍ സംരക്ഷിക്കപ്പെടാതെ കാടുമൂടിക്കിടക്കുകയാണ്‌. പൂക്കോട്ടൂര്‍യുദ്ധത്തില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടവരില്‍ ചിലരുടെ അന്ത്യവിശ്രമസ്ഥാനം നിരത്തി അതിനുമുകളില്‍ ഷോപ്പിങ്ങ്‌ കോംപ്ലക്സാണ്‌ പണിതുയര്‍ത്തിയിട്ടുള്ളത്‌.

നായര്‍കുടുംബത്തെ രക്ഷിച്ച കഥ

വേങ്ങരയ്ക്കടുത്തുള്ള പൂച്ചോലമാടിനു തുല്യമായി ഇന്ത്യന്‍ സ്വാതന്ത്യ്രസമര ചരിത്രത്തില്‍ അധികം ഇടങ്ങളില്ല. ബ്രിട്ടിഷുകാരോട്‌ ഏറ്റുമുട്ടി മരിച്ച 81 പേരെ ഒന്നിച്ച്‌ അടക്കം ചെയ്ത മണ്ണാണിത്‌. പക്ഷേ, ചരിത്രപുസ്തകങ്ങളില്‍ ഇങ്ങനെയൊരു സ്ഥലത്തെകുറിച്ച്‌ കാണാന്‍പോലും കഴിയില്ല. 81 പേര്‍ ധീരചരമം പ്രാപിച്ച പൂച്ചോലമാട്‌ ഏറ്റുമുട്ടല്‍ ഒരിടത്തും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടില്ല. രക്തസാക്ഷികളുടെ കുഴിമാടങ്ങള്‍ക്കു മുകളില്‍ വളര്‍ന്നുനില്‍ക്കുന്ന പാഴ്മരങ്ങളല്ലാതെ ഇവിടം സന്ദര്‍ശിക്കുന്നവര്‍ക്ക്‌ മറ്റൊന്നും കാണാനാവില്ല.

1921ലാണ്‌ 81 പേരുടെ മരണത്തിനിടയാക്കിയ പൂച്ചോലമാട്‌ ഏറ്റുമുട്ടല്‍ നടന്നത്‌. വേങ്ങര പനമ്പുഴ കടവില്‍ കുളിക്കാനെത്തിയ ബ്രിട്ടിഷ്‌ പട്ടാളക്കാരനുമായുണ്ടായ തര്‍ക്കത്തെ തുടര്‍ന്ന്‌ നാട്ടുകാര്‍ പട്ടാളക്കാരനെ വധിച്ച്‌ തോക്ക്‌ കൈവശപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഇത്‌ തിരിച്ചെടുക്കാനും ചേറൂര്‍, പൂച്ചോലമാട്‌ പ്രദേശങ്ങളിലെ ഖിലാഫത്ത്‌ പ്രവര്‍ത്തകരെ പിടികൂടാനുമാണ്‌ 1921ല്‍

അറബിമാസം റബിഉല്‍ അവ്വല്‍ ഒമ്പതിന്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈന്യം പൂച്ചോലമാട്‌ എത്തിയത്‌.

മലബാര്‍ കലാപം കത്തിനിന്ന നാളുകളായതിനാല്‍ ഏതുസമയത്തും ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈന്യത്തിന്റെ ആക്രമണമുണ്ടാവുമെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ മാപ്പിളമാര്‍ ഹിന്ദുകുടുംബങ്ങളുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയും മുന്‍കരുതലെടുത്തു.

നാട്ടിലെ പ്രമുഖ നായര്‍ തറവാടായ തോന്നിയില്‍ കുടുംബത്തെ സുരക്ഷിതമായി അവരുടെ സ്വദേശമായ കടലുണ്ടിയില്‍ എത്തിച്ചതായി കുടുംബാംഗവും റിട്ട. ബാങ്ക്്‌ ഉദ്യോഗസ്ഥനുമായ തോന്നിയില്‍ വിജയന്‍ പറയുന്നു. വിജയന്റെ മുത്തച്ഛന്‍ തോന്നിയില്‍ ഉണ്ണികൃഷ്ണന്‍ നായരുടെ കാലത്തായിരുന്നു പൂച്ചോലമാട്‌ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായത്‌. തോന്നിയില്‍ കുടുംബാംഗങ്ങളെ എല്ലാവരെയും സുരക്ഷിത സ്ഥലത്തെത്തിച്ച മാപ്പിളമാര്‍ അവരുടെ നൂറ്റാണ്ടുകള്‍ പഴക്കമുള്ള തോന്നിപ്പുറായ മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും ഏറ്റെടുത്തു. ഉയര്‍ന്ന മതിലും ചുറ്റും ആഴമേറിയ കിടങ്ങുകളുമുണ്ടായിരുന്ന ക്ഷേത്രവളപ്പിനകത്ത്‌ കാപ്പന്‍ അലിക്കുട്ടി, പടകാല്‍ ലവക്കുട്ടി, പടകാല്‍ അബൂബക്കര്‍ എന്നിവരുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ നൂറോളം മാപ്പിളപ്പോരാളികള്‍ ഒത്തുകൂടി. ബ്രിട്ടിഷ്‌ പട്ടാളം ക്ഷേത്രം വളഞ്ഞ്‌ വെടിവയ്പ്പ്‌ തുടങ്ങിയെങ്കിലും നേരത്തേ ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈനികനില്‍നിന്നും കൈവശപ്പെടുത്തിയ തോക്കും കല്ലുകളുമുപയോഗിച്ച്‌ ഏറെ നേരം ചെറുത്തുനിന്നു.

ഇതോടെ തന്ത്രപൂര്‍വം ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈന്യം പിന്‍വാങ്ങി. പക്ഷേ, അവര്‍ സ്ഥലം വിടാതെ കുറച്ചകലെ ഒളിച്ചിരുന്നു. ഏറ്റുമുട്ടല്‍ അവസാനിച്ചെന്നു കരുതിയ പോരാളികള്‍ ക്ഷേത്രവളപ്പിനു പുറത്തിറങ്ങിയതോടെ ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈന്യം അവര്‍ക്കിടയിലേക്ക്‌ ഇരച്ചുകയറുകയായിരുന്നു. വാരിക്കുന്തവും വാളുമായി ചെറുത്തുനില്‍ക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും 81 പേരുടെ ജീവന്‍ നഷ്ടമായി.

അലിക്കുട്ടിയുടെ പേരമകന്‍

കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ മൃതദേഹങ്ങള്‍ ക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത്‌ പലയിടങ്ങളിലായി ചിതറിക്കിടന്നു. പ്രദേശത്തുനിന്നും വിട്ടുപോവാതെ നിലയുറപ്പിച്ച ബ്രിട്ടിഷ്‌ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ മൃതദേഹം എടുത്തുമാറ്റാനും അനുവദിച്ചില്ല. ബ്രിട്ടിഷ്‌ പട്ടാളം സ്ഥലംവിട്ടതിനു ശേഷമാണ്‌ അനാഥമായി വഴിയില്‍ ചിതറിക്കിടന്ന നാട്ടുകാരുള്‍പ്പെടെയുള്ളവരുടെ മൃതദേഹങ്ങള്‍ അവിടെനിന്നു നീക്കിയത്‌. പൂച്ചോലമാട്‌ നിന്നുള്ളവര്‍ക്കു പുറമെ മറ്റത്തൂര്‍, പാക്കടപ്പുറായി പ്രദേശങ്ങളില്‍നിന്നുള്ള നിരവധിപേരും വല്യുപ്പയോടൊപ്പം ഏറ്റുമുട്ടലില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കാപ്പന്‍ അലിക്കുട്ടിയുടെ പേരമകന്‍ അലിക്കുട്ടി പറഞ്ഞു.

കാപ്പന്‍ അലിക്കുട്ടിയുടെ വീട്ടുവളപ്പിലെ കല്ലുവെട്ടുകുഴിയിലാണ്‌ 81 മൃതദേഹങ്ങളും ഒന്നിച്ചു സംസ്കരിച്ചത്‌. മൃതദേഹങ്ങള്‍ കുഴിയിലിട്ട്‌ അതിനുമുകളില്‍ 15 പറ നെല്ലുണക്കുന്ന വലിയ പനമ്പ്‌ വിരിച്ച്്‌ അതിനു ശേഷം മണ്ണിട്ടാണ്‌ 81 രക്തസാക്ഷികളെയും സംസ്കരിച്ചത്‌. ഇതിനു ചുറ്റും മതില്‍ കെട്ടിയെങ്കിലും പിന്നീട്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ പട്ടാളം ഇത്‌ തകര്‍ക്കുകയായിരുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ട അലിക്കുട്ടിയുടെ മകന്‍ മുഹമ്മദ്‌ മുസ്ല്യാരുടെ മകനായ അലിക്കുട്ടിയുടെ വീടിനോടു ചേര്‍ന്നാണ്‌ രക്തസാക്ഷികളെ അടക്കം ചെയ്ത കല്ലുവെട്ടുകുഴിയുള്ളത്‌.

ചരിത്രം കാവല്‍ നില്‍ക്കുന്ന ഇവിടം അപരിചിതര്‍ക്ക്‌ തിരിച്ചറിയാന്‍ ഒരു അടയാളവുമില്ല. പ്രദേശവാസികള്‍ക്കല്ലാതെ മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക്‌ ഇങ്ങനെയൊരു കൂട്ടക്കുഴിമാടത്തെ കുറിച്ച്‌ യാതൊരു വിവരവുമില്ല. സാമ്രാജ്യത്വശക്തികളെ ചെറുക്കാന്‍ ജീവന്‍ ബലിയര്‍പ്പിച്ച 81 പേരുടെ ഓര്‍മകള്‍ പോലും അന്യംനിന്നുപോവുന്നതിന്റെ വേദനാജനകമായ അടയാളമാണ്‌ ഈ കല്ലുവെട്ടുകുഴി.

വാഗണ്‍ ട്രാജഡി, പൂക്കോട്ടൂര്‍ യുദ്ധം, വാരിയന്‍ കുന്നത്ത്‌ കുഞ്ഞഹമ്മദ്‌ ഹാജിയും ലവക്കുട്ടിയും നേതൃത്വം നല്‍കിയ ഒട്ടനവധി പോരാട്ടങ്ങള്‍, പയ്യനാട്‌ അത്തന്‍കുരിക്കള്‍ നടത്തിയ ചരിത്രത്തില്‍ ഇനിയും ഇടം നേടാത്ത ഏറ്റുമുട്ടലുകള്‍, ചേറൂരിലും പൂച്ചോലമാടും നടത്തിയ ചെറുത്തുനില്‍പ്പുകള്‍ തുടങ്ങി രക്തം കിനിയുന്ന നൂറുകണക്കിന്‌ സംഭവങ്ങളാണ്‌ മലബാറില്‍ ബ്രിട്ടിഷുകാര്‍ക്കെതിരേ ഉണ്ടായത്‌. ഇവയില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ഖബറിടങ്ങള്‍ മാത്രമാണ്‌ മുന്‍തലമുറയുടെ ഓര്‍മ നിലനിര്‍ത്താനുള്ളത്‌. പൂക്കോട്ടൂര്‍ യുദ്ധത്തിലുള്‍പ്പെടെ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ മൃതദേഹങ്ങള്‍ നാട്ടില്‍ പുരുഷന്‍മാരില്ലാത്തതിനാല്‍ സ്ത്രീകള്‍ കുഴികളില്‍ ഒന്നിച്ചിട്ട്‌ മറവു ചെയ്യുകയായിരുന്നുവെന്ന്‌ ചരിത്രപണ്ഡിതന്‍ ഡോ. കെ.കെ.എന്‍. കുറുപ്പ്‌ പറയുന്നു. ഇത്തരം കൂട്ടക്കുഴിമാടങ്ങള്‍ മലപ്പുറം, വേങ്ങര, കൊണേ്ടാട്ടി ഭാഗങ്ങളിലെ പല വീട്ടുവളപ്പുകളിലുമുണ്ട്‌.

പിലാക്കലിലെ കുഴിമാടങ്ങള്‍

പൂക്കോട്ടൂര്‍ പിലാക്കലില്‍ അഞ്ചിടങ്ങളിലാണ്‌ പൂക്കോട്ടൂര്‍ യുദ്ധ രക്തസാക്ഷികളെ ഒന്നിച്ചടക്കിയ കൂട്ടക്കുഴിമാടങ്ങളുള്ളത്‌. പാലക്കാട്‌-കോഴിക്കോട്‌ ദേശീയപാതയോടു ചേര്‍ന്ന്‌ പൂക്കോട്ടൂരിലുള്ള കൂട്ടക്കുഴിമാടമാണ്‌ പേരിനെങ്കിലും സംരക്ഷിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. ബാക്കിയുള്ളവ തെങ്ങിന്‍കുഴിയായും കാടുപിടിച്ചും കിടക്കുകയാണ്‌. പൂക്കോട്ടൂര്‍ പിലാക്കലിലെ പരി അലവിക്കുട്ടിഹാജിയുടെ വീട്ടുവളപ്പിലുള്ള കുഴിയില്‍ നാല്‍പ്പതിലധികം രക്തസാക്ഷികളെയാണ്‌ ഒന്നിച്ചു സംസ്കരിച്ചത്‌. അലവിക്കുട്ടി ഹാജിയുടെ 13 ബന്ധുക്കളും ഇവിടെ അന്ത്യവിശ്രമം കൊള്ളുന്നവരിലുണ്ട്‌. പാലക്കല്‍ മായിന്‍കുട്ടിഹാജിയുടെ വീട്ടുവളപ്പിലെ കുഴിമാടത്തിലും നിരവധിപേരെ ഒന്നിച്ചു സംസ്കരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. പി.എം. കുഞ്ഞാലന്‍ ഹാജിയുടെ വീടിനോടു ചേര്‍ന്നുള്ള ഖബറിടത്തില്‍ നാല്‍പ്പതിലധികം പേരെ ഒന്നിച്ചു സംസ്കരിച്ചതായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. കുഞ്ഞാലന്‍ഹാജിയുടെ വല്യുപ്പ കുഞ്ഞാലന്‍ യുദ്ധത്തില്‍ പങ്കെടുത്തിരുന്നുവെങ്കിലും വെടിയേല്‍ക്കാതെ രക്ഷപ്പെട്ടതാണ്‌. പൂക്കോട്ടൂര്‍ പിലാക്കലിലെ അഞ്ചു കൂട്ടക്കുഴിമാടങ്ങളിലായി 350തോളം രക്തസാക്ഷികളെയാണ്‌ ഖബറടക്കിയത്‌. പൂക്കോട്ടൂരുള്ളവര്‍ക്കു പുറമെ മലപ്പുറം, ആനക്കയം, മഞ്ചേരി, പാണ്ടിക്കാട്‌, നിലമ്പൂര്‍ എന്നിവിടങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ളവരും രക്തസാക്ഷികളിലുണ്ട്‌.

കെ.എന്‍ നവാസ്‌ അലി (തേജസ് ദിനപ്പത്രം)

‘We have been caged’

A team of 5 women visited Kashmir from September 17th-21st 2019. We wanted to see with our own eyes how this 43 day lockdown had affected the people, particularly women and children.

The team consisted of Annie Raja, Kawaljit Kaur, Pankhuri Zaheer from National Federation Indian Women, Poonam Kaushik from Pragatisheel Mahila Sangathan and Syeda Hameed from Muslim Women’s Forum.

Besides spending time in Srinagar, we visited several villages in the districts of Shopian, Pulwama and Bandipora. We went to hospitals, schools, homes, market places, spoke to people in the rural as well as urban areas, to men, women, youth and children. This Report is our chashmdeed gawahi (eye witness account) of ordinary people who have lived for 43 days under an iron siege.

Shops closed, hotels closed, schools, colleges, institutes and universities closed, streets deserted was the first visual impact as we drove out from the airport. To us it seemed a punitive mahaul that blocked breathing freely.

The picture of Kashmir that rises before our eyes is not the populist image; shikara, a houseboat, lotus and the Dal Lake. It is that of women, a Zubeida, a Shamima, a Khurshida standing at the door of their homes, waiting. Waiting and waiting for their 14, 15, 17, 19 year old sons. Their last glimpse is embedded in each heart, they dare not give up hope but they know it will be a long wait before they see their tortured bodies or their corpses... if they do. ‘We have been caged’ these words we heard everywhere. Doctors, teachers, students, workers asked us, “What would you do in Delhi if internet services were cut off for 5 minutes?” We had no answer.

Across all villages of the four districts, peoples’ experiences were the same. They all spoke of lights, which had to be turned off around 8PM after Maghreb prayers. In Bandipora, we saw a young girl who made the mistake of keeping a lamp lit to read for her exam on the chance that her school may open soon. Army men angered by this breach of ‘curfew’, jumped the wall to barge in. Father and son, the only males in the house were taken away for questioning. ‘What questions?’,no one dared ask. The two have been detained since then. ‘We insist that men should go indoors after 6 PM. Man or boy seen after dusk is a huge risk. If absolutely necessary, we women go outside’. These words were spoken by Zarina from a village near Bandipora district headquarters. ‘In a reflex action, my four year old places a finger on her lips when she hears a dog bark after dusk. Barking dogs mean an imminent visit by army. I can't switch on the phone for light so I can take my little girl to the toilet. Light shows from far and if that happens our men pay with their lives’.

The living are inadvertently tortured by the dead. ‘People die without warning or mourning. How will I inform my sisters about their mother’s death?’ Ghulam Ahmed’s voice was choked. ‘They are in Traal, in Pattan. I had to perform her soyem without her children’. The story was the same wherever we went. People had no means of reaching out to loved ones. 43 days were like the silence of death.

Public transportation was zero. People who had private cars took them out only for essential chores. Women stood on roadsides, flagging cars and bikes for rides. People stopped and helped out; helplessness of both sides was their unspoken bond. ‘I was on my bike going towards Awantipora. A woman flagged me. My bike lurched on a speed breaker. She was thrown off. I took her to the nearby hospital. She went in a coma. I am a poor man how could I pay for her treatment? How and who could I inform?’ These daily events were recounted wherever we went. At a Lalla Ded Women’s Hospital in Srinagar several young women doctors expressed their absolute frustration at the hurdles that had been placed in their way since the abrogation of Article 370. ‘There are cases where women cannot come in time for deliveries. There are very few ambulances, the few that are running are stopped at pickets on the way. The result? There are several cases of overdue deliveries that produce babies with birth deformities. It is a life long affliction, living death for parents”. Conversely, we were told that several women are delivering babies prematurely due to the stress and khauf (fear) in the present condition. “It feels like the government is strangling us and then sadistically asking us to speak at the same time,’ a young woman doctor said as she clutched her throat to show how she felt.

A senior doctor from Bandipora Hospital told us that people come from Kulgam, Kupwara, and other districts. Mental disorders, heart attacks, today there are more cases than he could ever recall. For emergencies junior doctors desperately look for seniors; there is no way of reaching them on phone. If they are out of the premises, they run on the streets shouting, asking, searching in sheer desperation. One orthopaedic doctor from SKIMS was stopped at the army imposed blockade while he was going for duty. He was held for 7 days. Safia in Shopian had cancer surgery. ‘I desperately need a check up in case it has recurred. Baji, I can't reach my doctor. The only way is to go to the city, but how do I get there? And if I do, will he be there?’ Ayushman Bharat, an internet based scheme, cannot be availed by doctors and patients.

Women in villages stood before us with vacant eyes. ‘How do we know where they are? Our boys who were taken away, snatched away from our homes. Our men go to the police station, they are asked to go to the headquarters. They beg rides from travellers and some manage to get there. On the board are names of ‘stone pelters’ who have been lodged in different jails, Agra, Jodhpur, Ambedkar, Jhajjar.’ A man standing by adds, ‘Baji we are crushed. Only a few of us who can beg and borrow, go hundreds of miles only to be pushed around by hostile jail guards in completely unfamiliar cities.’


At Gurdwaras we met women who said they have always felt secure in Kashmir. ‘Molestation of women in rest of India about which we read is unheard of in Kashmir’. Young women complained they were harassed by army, including removal of their niqab

‘Army pounces on young boys; it seems they hate their very sight. When fathers go to rescue their children they are made to deposit money, anywhere between 20000 to 60000’. So palpable is their hatred for Kashmiri youth that when there is the dreaded knock on the door of a home, an old man is sent to open it. ‘We hope and pray they will spare a buzurg. But their slaps land on all faces, regardless whether they are old or young, or even the very young. In any case, Baji, we keep our doors lightly latched so they open easily with one kick’. The irony of these simply spoken words!

Boys as young as 14 or 15 are taken away, tortured, some for as long as 45 days. Their papers are taken away, families not informed. Old FIR’s are not closed. Phones are snatched; collect it from the army camp they are told. No one in his senses ever went back, even for a slightly expensive phone. A woman recounted how they came for her 22 year old son. But since his hand was in plaster they took away her 14 year old instead. In another village we heard that two men were brutally beaten. No reason. One returned, after 20 days, broken in body and spirit. The other is still in custody. One estimate given to us was 13000 boys lifted during this lockdown. They don't even spare our rations. During random checking of houses which occurs at all odd hours of the night, the army persons come in and throw out the family. A young man working as SPO told us. ‘We keep a sizeable amount of rice, pulses, edible oil in reserve. Kerosene is mixed in the ration bins, sometimes that, sometimes koyla’.

Tehmina from Anantnag recently urged her husband, ‘Let us have another child. If our Faiz gets killed at least we will have one more to call our own. Abdul Haleem was silent. He could see the dead body of his little boy lying on his hands even as she spoke these words. ‘Yeh sun kar, meri ruh kaanp gayi,” he tells us.

A thirty year old lawyer from Karna was found dead in his rented accommodation. He was intensely depressed. Condolence notice was issued by Secy Bar Association. Immediately after that he was taken into custody. Why? We spoke to a JK policeman. All of them have been divested of their guns and handed dandas. ‘How do you feel, losing your guns?’ ‘Both good and bad’ came the reply. ‘Why?’ Good because we were always afraid of them being snatched away. Bad because we have no means now to defend ourselves in a shootout. One woman security guard said ‘Indian govt wants to make this a Palestine. This will be fought by the us, Kashmiris’. One young professional told us, ‘We want freedom. We don't want India, we don't want Pakistan. We will pay any price for this. Ye Kashmiri khoon hai. Koi bhi qurbani denge’.

Everywhere we went there were two inexorable sentiments. First, desire for Azadi; they want nothing of either India or Pakistan. The humiliation and torture they have suffered for 70 years has reached a point of no return. Abrogation of 370 some say has snapped the last tie they had with India. Even those people who always stood with the Indian State have been rejected by the Govt. ‘So, what is the worth in their eyes, of us, ordinary Kashmiris?’ Since all their leaders have been placed under PSA or under house arrest, the common people have become their own leaders. Their suffering is untold, so is their patience. The second, was the mothers anguished cries (who had seen many children’s corpses with wounds from torture) asking for immediate stop to this brutalisation of innocents. Their children’s lives should not be snuffed out by gun and jackboots.

As we report our experiences and observations of our stay in Kashmir, we end with two conclusions. That the Kashmiri people have in the last 50 days shown an amazing amount of resilience in the face of brutality and blackout by the Indian government and the army. The incidents that were recounted to us sent shivers down our spines and this report only summarises some of them. We salute the courage and resoluteness of the Kashmiri people. Secondly, we reiterate that nothing about the situation is normal. All those claiming that the situation is slowly returning to normalcy are making false claims based on distorted facts.

Day after Babri Masjid demolition, Narasimha Rao kept tabs on Sonia Gandhi courtesy the IB

She in turn used Congress leaders to keep an eye on him, says new book. Author Vinay Sitapati, who got unprecedented access to Rao’s personal papers, writes for The Indian Express.

Written by Vinay Sitapati | New Delhi |

Updated: June 24, 2016 8:30:35 pm

In May 1995, his relationship with Sonia Gandhi in tatters, Prime Minister P V Narasimha Rao asked the Intelligence Bureau (IB) a simple question. How many of his cabinet hopefuls were “pro-high command” (pro-Rao), how many were “pro-10 Janpath”?

The IB, tasked with protecting the nation from domestic enemies, replied with a list of names. Written in columns next to the name were the person’s ‘state’, ‘caste’, ‘age’, ‘loyalty’, ‘comments’. For example, next to “M S Aiyar” it was written “Tamil Nadu, Brahmin, 52, pro-10 Janpath, was critical of handling of Ayodhya issue by the PM. Took care of party interests in JPC on bank scam.” Next to “Margaret Alva” it was “Karnataka, Christian, 53, pro-high command, political lightweight, could be dropped if adjusted suitably in organisation otherwise Christians of Karnataka may react adversely”.

The list ends with the names of leaders to be considered for “appointment to organisational posts”. Topping the list was “Sharad Pawar… Maharashtra, Maratha, doubtful, a good organiser and influential leader. Could prove useful”.

This was not the first time Rao had used the IB to counter Sonia’s influence. On December 7, 1992, the day after the demolition of the Babri Masjid, Rao posted an IB official at 10, Janpath, to check which Congressmen were tattling on him. The IB report even mentioned a conversation within the bungalow: “During the course of discussions with Sonia Gandhi, Arjun Singh, Digvijay Singh, A K Jogi, Salamatullah and Ahmed Patel… reportedly expressed their unhappiness with the handling of the situation (Babri demolition) including by the Prime Minister”.

While the PM was using his government to keep tabs on Sonia Gandhi, she was using the Congress party to keep tabs on him.

Sonia had spent the first two years of Rao’s prime ministership grieving for her dead husband. But after 1992, Sonia began to cultivate Congressmen who opposed Rao. Arjun Singh,

N D Tiwari, K Natwar Singh and others routinely met Sonia to complain about the Prime Minister. Though there is no direct evidence, she likely blessed the Congress splinter group led by N D Tiwari. A minister of the time says: “Sonia Gandhi knew even what was discussed in cabinet meetings. Many (cabinet members) would go and tell her.”

These and other revelations, culled from exclusive access to cartons of Rao’s private papers as well as interviews with over a 100 people, form part of the forthcoming book Half-Lion: How P V Narasimha Rao Transformed India. The book will be available from June 27.

Rao was unloved by his people, hated by his party, a minority in Parliament, and beholden to 10, Janpath. He was nonetheless able to re-invent India’s economy, international relations, internal security, welfare schemes, and the nuclear programme. Through 318 pages and over 1,000 footnotes, the book chronicles how Rao’s ability to assess the strengths and weaknesses of his opponents — and play mouse, fox, or lion as need be — was central to his transformation of India.

Rao’s sophistication in dealing with Sonia Gandhi reflected his ability to play both mouse and lion. He never publicly criticised Sonia, not even when she accused him in August 1995 of going slow on the investigation into her husband’s assassination. But he kept tabs on her movements, and never allowed Sonia or those close to her to influence his government’s policies. Though Narasimha Rao, along with Manmohan Singh, ‘packaged’ economic liberalisation as an extension of Rajiv Gandhi’s vision, he never let that affect the substance of policies.

Where Rao failed in his management of Sonia Gandhi was after he resigned as Prime Minister. When Sonia returned to the party in 1998, she (along with advisors such as Arjun Singh) was determined to erase Rao from the Congress pantheon. Rao was blamed for complicity in the 1984 anti-Sikh riots, letting Union Carbide’s Warren Anderson escape after the Bhopal gas leak, and, above all, for conspiring to demolish the Babri Masjid.

When Rao died in December 2004, his family wanted the body cremated in Delhi. “This is his karmabhoomi”, Rao’s son Prabhakara told Manmohan Singh. But Sonia’s closest aides ensured that the body was moved to Hyderabad. Prabhakara alleges, “Soniaji did not want… him to be seen as an all-India leader”.

The day after his death, Rao’s funeral procession left his Delhi house at 9, Motilal Nehru Marg for the airport to fly his body to Hyderabad. On the way, they stopped outside the Congress headquarters at 24, Akbar Road. The convention was that senior leaders, especially past presidents, would have their bodies taken inside, so that party workers could pay their respects. But Rao’s body was made to wait outside on the wintry pavement, while the gate remained locked. “Only one person could give that order (to open the gate),” a senior Congressman who was present remembers. “She did not give it.”

The night of Rao’s cremation in Hyderabad, TV channels showed visuals of the pyre. The man who transformed India, a 20th century reformer of the stature of Deng Xiaoping, had been left abandoned, body half-burnt. Stray dogs were pulling at the funeral pyre.

ബിര്‍ള ഭവന്‍

I am praying for the light, that will dispel the darkness. let those who have living faith in non-violence, join me in the prayer - MK Gandhi.

അന്ധകാരത്തെ ദൂരീകരിക്കുന്ന വെളിച്ചത്തിന് വേണ്ടിയാണ് എന്റെ പ്രാര്‍ഥന. അഹിംസയില്‍ വിശ്വസിക്കുന്നവര്‍ക്ക് എന്നോടൊപ്പം ചേരാം - മഹാത്മാ ഗാന്ധി.

ബിര്‍ള ഭവന്‍, ബിര്‍ള ഹൗസ് എന്ന പേരിലൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്ന ഡല്‍ഹിയിലെ ഗാന്ധി സ്മൃതി, സന്ദര്‍ശകരെ സ്വീകരിക്കുന്നത് രാഷ്ട്പിതാവ് മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ഈ മഹദ് വചനങ്ങള്‍ ഓര്‍മ്മപ്പെടുത്തിയാണ്.
ന്യൂഡല്‍ഹിയിലെ തീസ് ജനുവരി (30 ജനുവരി) റോഡിലെ (പഴയ പേര് അല്‍ബേഖര്‍ഖ് റോഡ്) ഇതേ സ്ഥലത്ത് വെച്ചാണ് 1948 ജനുവരി 30ന് ആ മഹാത്മാവിനെ ഇറ്റാലിയന്‍ നിര്‍മ്മിത കൈത്തോക്കില്‍ നിന്ന് തുപ്പിയ മൂന്ന് വെടിയുണ്ടകള്‍ നിശ്ചലനാക്കിയത്.
കൊല്ലപ്പെടുന്നതിനു മുന്‍പുള്ള അവസാന 144 ദിവസങ്ങള്‍ മഹാത്മജി കഴിച്ചുകൂട്ടിയത് ഇവിടെയായിരുന്നു. 1947 സെപ്തംബര്‍ ഒമ്പതു മുതല്‍ 1948 ജനുവരി 30ന് രക്തസാക്ഷിത്വം വരിക്കുന്നത് വരെ മഹാത്മജി ഇവിടെ വസിച്ചു. ന്യൂഡല്‍ഹിയിലെ ഹൃദയ ഭാഗമായ കൊണാട്ട് പ്ലേസില്‍ നിന്ന് കേവലം ഒന്നര കിലോ മീറ്റര്‍ ദുരമാണിങ്ങോട്ട്. ബിര്‍ള ഹൗസിന് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രമുഖ മെട്രോ സ്‌റ്റേഷന്‍ രാജീവ് ചൗക്കാണ്. വ്യവസായ പ്രമുഖരായ ബിര്‍ള കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള കെട്ടിടമായിരുന്നു ഇത്. 1928ല്‍ ഘനശ്യാമ ദാസ് ബിര്‍ളയാണ് ഇതിന്റെ പണികയിപ്പിച്ചത്. അതിനാലാണ് ബിര്‍ള ഹൗസ് എന്ന് ഇത് അറിയപ്പെട്ടത്. മഹാത്മ ഗാന്ധി ഉപയോഗിച്ച ചര്‍ക്ക മുതല്‍ വീട്ടുപകരണങ്ങള്‍ വരെ ഇന്നിവിടെ അതീവ കരുതലോടെ സൂക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്. സ്വദേശികളും വിദേശികളും അടക്കം നിരവധി പേരാണ് ഓരോ ദിവസവും ഇവിടം സന്ദര്‍ശിക്കുന്നത്. 1971ലാണ് ഇന്ത്യന്‍ ഗവണ്‍മെന്റ് ബിര്‍ള ഹൗസ് ബിര്‍ള കുടുംബത്തില്‍ നിന്ന് 54 ലക്ഷം രൂപ നല്‍കി ഏറ്റെടുത്തത്. 1973 ലെ സ്വാതന്ത്ര്യ ദിനത്തില്‍-ഓഗസ്റ്റ് 15ന് ഇത് മ്യൂസിയമായി പൊതുജനങ്ങള്‍ക്കായി തുറന്നു കൊടുത്തു. ഇതോടെ ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ പേര് ഗാന്ധി സ്മൃതി എന്നാക്കി. ഗാന്ധിജിക്ക് വെടിയേറ്റ സ്ഥലത്ത് ഒരു സ്തൂപം പണിത് സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചുട്ട കളിമണ്ണ് കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പാവങ്ങള്‍ വെച്ച് മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുടെ ജീവിതം ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുണ്ട് ഇവിടെ. ഉച്ചയ്ക്ക് ഒരു മണിക്കും ഒന്നരയ്ക്കുമിടയില്‍ മള്‍ട്ടി മീഡിയയുടെ സഹായത്തിലുള്ള പ്രദര്‍ശനം കാണാന്‍ നല്ല ജനത്തിരക്കാണ് അനുഭവപ്പെടുക.

അന്നൊരു വെള്ളിയാഴ്ചയായിരുന്നു-1948 ജനുവരി 30, വൈകുന്നേരം അഞ്ചു മണി കഴിഞ്ഞ് പത്ത് മിനിറ്റ് പിന്നിട്ട സമയം, ബിര്‍ള ഹൗസിന് മുന്നിലെ മൈതാനത്ത് പ്രാര്‍ത്ഥനക്കെത്തിയവര്‍ക്കും അനുയായികള്‍ക്കും ഇടയില്‍ നിന്ന് കൈയ്യെത്തും ദൂരത്ത് നിന്ന് നാഥുറാം വിനായക് ഗോഡ്‌സെ എന്ന ക്രൂരനായ കൊലയാളി ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ 'മഹത്തായ ആത്മാവിനെ' വെടിവെച്ച് വീഴ്ത്തിയ ദിവസം.
ഇറ്റാലിയന്‍ നിര്‍മിത ബെരേറ്റ-എം മോഡല്‍ റിവോള്‍വറില്‍ നിന്ന് പാഞ്ഞ മൂന്നു വെടിയുണ്ടകള്‍ ബാപ്പുജിയുടെ നെഞ്ചകം തുരന്ന് കടന്നുപോയി. ഹേ റാം, ഹേ റാം എന്നുച്ചരിച്ച് കൊണ്ട് കൊലയാളിക്ക് നേരെ ഇരു കൈകളും കൂപ്പികൊണ്ട് ഗാന്ധിജി പിടഞ്ഞുവീണു. ഇന്ത്യന്‍ ചരിത്രത്തിലെ കറുത്ത ഏടായി, ചരിത്ര വിദ്യാര്‍ത്ഥികള്‍ ഓര്‍ക്കാന്‍ ഇഷ്ടപ്പടാത്ത വായിക്കാന്‍ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ചരിത്രം. ഈ മണ്ണില്‍ കാലുക്കുത്തുന്നവര്‍ ഒരിറ്റ് കണ്ണീരും ഒരു നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ചരിത്ര സ്മൃതികളുമായാണ് ഇവിടെ നിന്ന് പടിയിറങ്ങിപോവുന്നത്. ബിര്‍ളാ ഭവനില്‍ എത്തുന്നവര്‍ക്ക് തീര്‍ച്ചയായും അവിടെ തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ബാപ്പുജിയെ കാണാനാവും. ആ മഹാത്മാവ് ഉപയോഗിച്ച എല്ലാ ശേഷിപ്പുകളും അവിടെ ഭദ്രമായുണ്ടെന്നത് തന്നെ കാരണം. ബിര്‍ള ഭവനിലൂടെ, ചരിത്രത്തിന്റെ ഇന്നലെകളിലൂടെ കണ്ണ് ഓടിച്ച് പോകുന്ന ഓരോ ചരിത്ര കുതുകിയും അടുത്ത നിമിഷം, ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ അടുത്ത മുറിയില്‍, ആരോടൊ സംസാരിച്ച് കൊണ്ടിരിക്കുന്നവനായി, അല്ലെങ്കില്‍ ചര്‍ക്കയില്‍ നൂല്‍ നൂല്‍ക്കുന്നവനായി, താന്‍ തന്റെ ബാപ്പുജിയെ കാണുമെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസത്തോടെയാണ് മൃദുവായ ഓരോ ചുവടും വെക്കുക.
ഗാന്ധിജിയുടെ ഭൗതിക ശരീരം അന്ത്യ സംസ്‌കാരത്തിനായി യമുന തീരത്തുള്ള രാജ്ഘട്ടിലേക്ക് എത്തിച്ച ഗണ്‍ കാര്യേജ് വാഹനം വര്‍ഷങ്ങളായി ചരിത്രത്തിന്റെ മൂക സാക്ഷിയായി ഇവിടെയുണ്ട്. ദീര്‍ഘകാലം ഉപയോഗിക്കാത്തതിനാല്‍ എന്‍ജിന്‍ എല്ലാം തുരുമ്പെടുത്ത് ഇനി ഒരിക്കലും പ്രവര്‍ത്തിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയിലാണെങ്കിലും ആ മഹാനുഭാവനെ അവസാനമായി വഹിച്ച തലയെടുപ്പോടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഇന്നും നിലനില്‍ക്കുന്നു.
തിങ്കളാഴ്ച ഒഴികെ എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ 10 മണിമുതല്‍ വൈകുന്നേരം അഞ്ചു മണിവരെ പൊതുജനങ്ങള്‍ക്ക് ഗാന്ധി സ്മൃതിയിലേക്ക് പ്രവേശനം അനുവദിക്കുന്നുണ്ട്.
2019 ഒക്ടോബര്‍ രണ്ടിന് ആ മഹാത്മാവിന്റെ 150ാം ജന്മദിന വാര്‍ഷികമാണ്.. ഗാന്ധിജിയെ നേരില്‍ കണ്ട അനുഭൂതിയുമായി ബിര്‍ളാ ഹൗസില്‍ നിന്ന് പുറത്തുകടയ്ക്കുമ്പോള്‍ നമ്മുടെ ശ്രദ്ധയില്‍ വരിക മോഹന്‍ദാസ് കരം ചന്ദ് ഗാന്ധി  'മഹാ ആത്മാവ്' എന്നര്‍ത്ഥമുള്ള 'മഹാത്മാ' എന്ന പദവിക്ക് തീര്‍ത്തും അര്‍ഹനായിരുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്ന ഒരു വാചകമാണ്.
I will not like to live in this world if it is not to be one. - M.K. Gandhi
ഇതൊന്നും ഇതു പോലെ തന്നെ അല്ല എങ്കില്‍ ഈ ലോകത്ത് പിന്നെ ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.

സിദ്ദീഖ് കാപ്പന്‍

ശുഭ പ്രതീക്ഷാ മുനമ്പിലേക്ക് പ്രതീക്ഷയോടെ...

അമേരിക്കയിലെ കാലഫോര്‍ണിയയിലെ സാന്‍ഫ്രാന്‍സിസ്‌കോ ആസ്ഥാനമായി ലാഭേച്ഛയില്ലാതെ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷന്റെ കീഴില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര സര്‍വ്വവിജ്ഞാനകോശമായ വിക്കിപീഡിയയുടെ മലയാളം കമ്മ്യൂണിറ്റിയെ പ്രതിനിധീകരിച്ചാണ് സൗത്ത് ആഫ്രിക്കയിലെ കേപ്ടൗണിലേക്ക് പോകാന്‍ അവസരം ലഭിച്ചത്. കഴിഞ്ഞ 14 വര്‍ഷമായി വര്‍ഷംതോറും വിക്കിമീഡിയ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷന്‍ പദ്ധതി ഉപയോക്താക്കളുടെ സമ്മേളനമായ വിക്കിമാനിയയില്‍ പങ്കെടുക്കാന്‍ സ്‌കോളര്‍ഷിപ്പ് ലഭിച്ചതിനെ തുടര്‍ന്നാണ് ജൂലൈ 15ന് കാലത്ത് 1.45നുള്ള റുവാണ്ട എയര്‍ വിമാനത്തില്‍ മുംബൈയില്‍ നിന്ന് യാത്ര തിരിച്ചത്.
ജൂലൈ 14ന് വൈകുന്നേരം 06:15നുള്ള ജെറ്റ് എയര്‍വേഴ്‌സില്‍ ന്യൂഡല്‍ഹിയിലെ ഇന്ദിരാഗാന്ധി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് രാത്രി ഒമ്പതു മണിയോടെ മുംബൈയിലെത്തി. രാത്രി ഒന്നേമുക്കാലിന് മുംബൈയില്‍ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന റുവാണ്ടാ എയറിന്റെ ഡബ്ല്യു ബി 501 വിമാനത്തിലാണ് എനിക്ക് റുവാണ്ടയുടെ തലസ്ഥാനമായ കിഗാലി വഴി ക്യാപ് ടൗണിലേക്ക് പറക്കേണ്ടത്. ആഫ്രിക്കന്‍ പ്രാദേശിക സമയമായ രാവിലെ 5.15ഓടെ ഏഴു മണിക്കൂര്‍ ആകാശ യാത്ര പൂര്‍ത്തിയാക്കി ഞങ്ങളുടെ വിമാനം കിഗാലി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തില്‍ പറന്നിറങ്ങി. ഇന്ത്യയും ആഫ്രിക്കയും തമ്മില്‍ മൂന്നര മണിക്കൂര്‍ സമയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഇന്ത്യന്‍ സമയത്തേക്കാള്‍ മൂന്നര മണിക്കൂര്‍ പിറകിലാണ് ആഫ്രിക്കന്‍ രാജ്യങ്ങളായ റുവാണ്ടയും സൗത്ത് ആഫ്രിക്കയും. ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിന് കണ്ടുവരുന്ന വലിയ ആര്‍ഭാടങ്ങളും കൂറ്റന്‍ കെട്ടിടങ്ങളൊ ഒന്നും തന്നെ കിഗാലി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിനില്ല. നമ്മുടെ നാട്ടിലെ ഒരു വൃത്തിയും വെടുപ്പുമുള്ള ബസ് സ്റ്റാന്റ് കെട്ടിടം പോലെ മാത്രം തോന്നിപ്പിക്കുന്നത്. വിശാലമായ വൃത്തിയുള്ള റണ്‍വേയില്‍ ഞങ്ങളുടെ വിമാനം ലാന്‍ഡ് ചെയ്യുമ്പോള്‍ ഒന്നോ രണ്ടോ ചെറിയ റുവാണ്ട എയറിന്റെ വിമാനങ്ങള്‍ മാത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. എന്നാല്‍, യാത്രക്കാരുടെ ബെല്‍റ്റും ഷൂവും കോട്ടും ജാക്കറ്റുമടക്കം എല്ലാം അഴിച്ച് സ്‌കാനറിലിട്ടുള്ള വന്‍ സുരക്ഷാ പരിശോധനയാണ് ഇവിടെ അലോസരമായി തോന്നിയത്. മുസ്ലിംകള്‍ക്ക് നിസ്‌കരിക്കാനുള്ള സ്ഥലവും ഈ വിമാനത്താവളത്തിനുള്ളിലുണ്ട്. ഇവിടെ, നിന്ന് സുബ്ഹി -പ്രഭാത നിസ്‌കാരം നിര്‍വഹിച്ചു. കിഗാലിയില്‍ നിന്ന് ക്യാപ് ടൗണിലേക്കുള്ള റുവാണ്ട എയറിന്റെ അടുത്ത വിമാനം റുവാണ്ടന്‍ സമയം 8:20നായിരുന്നു. റുവാണ്ട എയറിന്റെ ഡബ്ല്യു ബി 110ലായിരുന്നു അവിടെ നിന്നുള്ള ഞങ്ങളുടെ യാത്ര. കിഗാലിയില്‍ നിന്നുള്ള റുവാണ്ട എയര്‍ പറന്നത് സിംബാബ്‌വേയുടെ തലസ്ഥാനമായ ഹരാറേ വഴിയായിരുന്നു. കിഗാലിയില്‍ നിന്നും രണ്ടു മണിക്കൂറും 40 മിനിറ്റും പറന്ന് 11മണിയോടെ ഹരാറെയിലെ റോബേര്‍ട് ഗബ്രയേല്‍ മുഗാബെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്നും ക്യാപ് ടൗണിലേക്കുള്ള യാത്രക്കാരെയും കയറ്റി വിമാനം ക്യാപ് ടൗണ്‍ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്നു. കിഗാലിയില്‍ നിന്ന് മൊത്തം ആറര മണിക്കൂര്‍ ആകാശ യാത്ര നടത്തി വൈകുന്നേരം മൂന്നു മണിയോടെ ഞങ്ങള്‍ യാത്ര ചെയ്ത ഡബ്ല്യു ബി 110 വിമാനം ക്യാപ് ടൗണ്‍ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തില്‍ ഇറങ്ങി.

വളരെ ലളിതവും മാന്യവുമായ പെരുമാറ്റത്തോടെ അനാവശ്യ ചോദ്യങ്ങള്‍ ഒന്നുമില്ലാതെ നീണ്ട ക്യൂ ഇല്ലാതെ പാസ്‌പോര്‍ട്ട് പരിശോധന പൂര്‍ത്തിയാക്കി മിനിറ്റുകള്‍ക്കകം ഞാന്‍ വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി. കേപ് ടൗണിലെ ശുദ്ധ ജല ദൗര്‍ലഭ്യം വ്യക്തമാക്കുന്ന പരസ്യങ്ങളും വെള്ളം സൂക്ഷിച്ച് ഉപയോഗിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയും ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്ന പരസ്യങ്ങളാണ് എയര്‍പോര്‍ട്ടില്‍ നിറഞ്ഞ് നില്‍ക്കുന്നത്. ഫെബ്രുവരിയില്‍ ഈ നഗരം മുഴുവന്‍ വരി നില്‍ക്കുകയായിരുന്നു. നോട്ട് നിരോധനത്തെ തുടര്‍ന്ന് ഇന്ത്യയിലെ എടിഎമ്മുകള്‍ക്കും ബാങ്കുകള്‍ക്കും മുന്‍പില്‍ നാം വരി നിന്നത് പോലെ.. എന്നാല്‍, ഇവരുടെ ഓരോ വരികളും അവസാനിച്ചിരുന്നത് ഓരോ പൊതു ടാപ്പുകളുടെ ചുവട്ടിലൊ വെള്ള ടാങ്കുകള്‍ക്കു മുന്നിലോ ആയിരുന്നു; കുടിവെള്ളത്തിന് വേണ്ടി. മൂന്നു ഭാഗവും വെള്ളത്താല്‍ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു ഉപദ്വീപാണ് കേപ് ടൗണ്‍ എന്ന കാര്യം കൂടി ഓര്‍ക്കണം.   
49 ലിറ്റര്‍ ശുദ്ധ ജലമായിരുന്നു ദേശീയ ദുരന്തമായി പ്രഖ്യാപിച്ച ഈ നാളുകളില്‍ ഒരു ദിവസം ഒരാള്‍ക്ക് അനുവദിച്ചിരുന്ന വെള്ളത്തിന്റെ അളവ്. . ഏറ്റവും കുറച്ച് വെള്ളം ഉപയോഗിച്ച്  ജീവിക്കാന്‍ കേപ് ടൗണ്‍ നഗരവാസികള്‍ ശീലിച്ചിരിക്കുന്നു. വിമാനത്താവളത്തിലെ ബാത്ത് റൂമുകളിലെ വാഷ് ബെയ്‌സിനുകളിലെ പൈപ്പുകളില്‍ നിന്ന് വരുന്നത് വെള്ളത്തിന്റെ കാറ്റാണെന്ന് തോന്നിപ്പിക്കുന്ന അത്രയും ചെറിയ തോതില്‍ വെള്ളം സ്േ്രപ ചെയ്യുകയായിരുന്നു. തിളക്കുന്ന വെള്ള പാത്രത്തിന് മുകളില്‍ നിന്ന് പൊങ്ങുന്ന നീരാവിയില്‍ കൈകാണിച്ചാല്‍ കയ്യില്‍ ഉണ്ടാവുന്ന നനവ് മാത്രമെ ഇവിടത്തെ പൈപ്പുകള്‍ തുറന്ന് കൈകാണിച്ചാല്‍ ഉണ്ടാവു. ബാത്ത് റൂമുകളില്‍ വെള്ള ടാപ്പുകള്‍ ഇല്ല. മൂത്രമൊഴിച്ചതിന് ശേഷം വെള്ളകൊണ്ട് ശുദ്ധിയാക്കാന്‍ സൗകര്യമില്ല- ടിഷ്യു പേപ്പര്‍ മാത്രം. ബാത്ത് റൂം ശുചീകരണ തൊഴിലാളിയോട് കാര്യം പറഞ്ഞപ്പോള്‍ നൂറു മില്ലിയുടെ കാലിയായ ഒരു വെള്ള കുപ്പിയില്‍ ഒരു 25 മില്ലി വെള്ളം വാഷ് ബെയ്‌സിനിലെ പൈപ്പ് തുറന്ന് വളരെ സൂഷ്മമായി എടുത്തു തന്നു. വെള്ളം സ്‌പ്രെ ചെയ്യുന്നത് കാരണം വളരെ സമയമെടുത്താണ് ആ കുപ്പിയില്‍ അദ്ദേഹം അത്രയും വെള്ളം നിറച്ചത്. കാര്യം സാധിച്ച് പുറത്തിറങ്ങിയ എന്നെ സമീപിച്ച അദ്ദേഹം ടിപ്പ് ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്റെ കയ്യില്‍ സൗത്ത് ആഫ്രിക്കന്‍ കറണ്‍സിയായ റാന്‍ഡ് ഇല്ലെന്നും, ഞാന്‍ പണം മാറിയിട്ടില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തെ അറിയിച്ചു. ഇന്ത്യന്‍ റുപീസ് തരാമെന്ന് ഞാന്‍ പറഞ്ഞെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് വോണ്ടിയിരുന്നത് ഡോളറായിരുന്നു. ഇന്ത്യന്‍ രൂപ വാങ്ങാന്‍ അദ്ദേഹം കൂട്ടാക്കിയില്ല. അഞ്ചര ഇന്ത്യന്‍ രൂപ കൊടുത്താലെ ഒരു റാന്‍ഡ് ലഭിക്കുകയുള്ളു. ഞാന്‍ ബാത്ത് റൂമില്‍ നിന്നിറങ്ങി നിസ്‌കരിക്കാനുള്ള സ്ഥലം എന്നെഴുതിയ ബോര്‍ഡ് ലക്ഷ്യമാക്കി നടന്നു. എയര്‍പേര്‍ട്ടിനോട് ചാരിയുള്ള ഒരു പള്ളിയുടെ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളോടും കൂടിയ നിസ്‌കാര മുറിയില്‍ ഞാനെത്തി. അവിടെ ഞാന്‍ ആദ്യം ചെയ്തത് ചുമരില്‍ പതിച്ച് വെച്ചിരുന്ന സൗത്ത് ആഫ്രിക്കയിലെ ബാങ്ക് സമയം എന്റെ മൊബൈല്‍ ക്യാമറയില്‍ പകര്‍ത്തുകയായിരുന്നു. ഇനി അടുത്ത 10 ദിവസം എനിക്ക് ഇത് അത്യാവശ്യമാണല്ലോ. നിസ്‌കരിക്കാനായി വുളു എടുക്കാനായി (അംഗ ശുദ്ധി) പെപ്പു തുറന്നപ്പോഴും നേരത്തെ പറഞ്ഞ നീരാവിയാണ് വരുന്നത്. ഫുള്‍ സ്പീഡില്‍ പൈപ്പ് തുറന്ന് നാലും അഞ്ചു ലിറ്റര്‍ വെള്ളം ദൂര്‍ത്തടിച്ച് വുളു എടുക്കുന്ന നമ്മുക്ക് ഇത് അലോസരമായി തോന്നും. കൈയ്യും മുഖവും നനഞ്ഞു വെന്ന് വരുത്തി തീര്‍ക്കാന്‍ മാത്രമെ ഇവിടെ നമുക്ക് സാധിക്കൂ. വുളുവിന്റെ വെള്ളം നനഞ്ഞ ഭാഗത്ത് നിന്ന് ഒരു തുള്ളി  വെള്ളം പോലും ഒലിച്ചു പോകാനില്ലെന്ന് പറഞ്ഞാല്‍ അത്ഭുത പേടേണ്ടതില്ല.
ളുഹര്‍, അസര്‍ നിസ്‌കാരങ്ങള്‍ ചുരുക്കി നിസ്‌കരിച്ച് പുറത്തിറങ്ങാന്‍ സമയത്ത് ഒരാള്‍ പള്ളിയിലേക്ക് കയറിവന്നു. സലാം ചൊല്ലി പരിചയപ്പെട്ടു. വിമാനത്താവളത്തില്‍ ടാക്‌സി സര്‍വ്വീസ് നടത്തുന്ന ജുനൈദ് മുസ്തഫയുമായി ഞാന്‍ പെട്ടൊന്ന് ചങ്ങാത്തത്തിലായി. എനിക്ക് പോകാനുള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് ടാക്‌സിക്ക് എത്രയാകുമെന്ന് ഞാന്‍ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. 250 റാന്‍ഡെന്ന് അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു. വിക്കിമാനിയ കോണ്‍ഫ്രന്‍സ് നടക്കുന്ന സതേണ്‍ സണ്‍ കേപ് സണ്‍ ഹോട്ടലിലേക്ക് വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്ന് 20 കിലോ മീറ്ററില്‍ താഴെ മാത്രമെ ദൂരമുള്ളു. ക്യാപ് ടൗണിലേക്ക് പ്രധാന  ആകര്‍ഷണങ്ങളില്‍ ഒന്നായ ടേബിള്‍ മൗന്റേണ്‍ ( ടേബിള്‍ പര്‍വ്വതം) സമീപമാണ് ഹോട്ടല്‍ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്ന് കാല്‍നടയായി യാത്ര ചെയ്യാനായിരുന്നു എന്റെ പദ്ധതി. അക്കാര്യം ഞാന്‍ ജുനൈദ് മുസ്തഫയുമായി സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹം അതിന് സമ്മതിച്ചില്ല. എയര്‍പോര്‍ട്ടില്‍ നിന്ന് അങ്ങകലെ കാണുന്ന ടേബിള്‍ മൗന്റേണ്‍ ചൂണ്ടി കാണിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ആ മലയുടെ താഴ്‌വാരത്താണ് നിങ്ങള്‍ക്ക് താമസിക്കേണ്ട ഹോട്ടല്‍. ഇവിടെ നിന്ന് കാല്‍ നടയാത്രയായി പോവുകയാണെങ്കില്‍ ചുരുങ്ങിയത് നാലു മണിക്കൂറെങ്കിലും എടുക്കും. 250 റാന്‍ഡ് തന്നാല്‍ 15 മിനിറ്റ് കൊണ്ട് ഞാന്‍ നിങ്ങളെ അവിടെ എത്തിക്കാമെന്നായി അദ്ദേഹം. ആഫ്രിക്കന്‍ ഭാഷയ്ക്കും പുറമെ അറബി ഭാഷയും ഇംഗ്ലീഷും വശമുള്ള അദ്ദേഹം പരമാവധി അറബിയിലാണ് എന്നോട് സംസാരിച്ചത്. ഇന്ത്യയിലെ മുസ്ലിംകള്‍ക്കെല്ലാം അറബി അറിയുമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ധരിച്ച് വെച്ചിരിക്കുന്നത്. ക്യാപ് ടൗണിലെ കാഴ്ചകള്‍ കണ്ട് നടന്ന് ഹോട്ടലിലെത്താമെന്ന് കരുതിയ എന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെരുമാറ്റം ടാക്‌സിയില്‍ പോകാന്‍ നിര്‍ബന്ധിതനാക്കി. വിമാനത്താവളത്തിന്റെ പുറത്ത് നിന്ന് മൈ സിറ്റി എന്ന പേരില്‍ ബസ് സര്‍വ്വീസ് ഉണ്ടെങ്കിലും അത് ഹോട്ടലിന്റെ ഏകദേശം ഒന്നര കിലോ മീറ്റര്‍ ഇപ്പുറമുള്ള സിവിക് സെന്റര്‍ വരെയെയുള്ളു. നമ്മുടെ നാട്ടില്‍ മെട്രോയില്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള സ്മാര്‍ട് കാര്‍ഡാണ് ഈ ബസ്സുകളില്‍ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഇത്രയും സ്ഥലം യാത്രചെയ്യണമെങ്കില്‍ 35 റാന്‍ഡ് നല്‍കി മൈ സിറ്റിയുടെ മാസ്റ്റര്‍ കാര്‍ഡെടുത്ത് 98 റാന്‍ഡ് റീ ചാര്‍ജ് ചെയ്യണം. അതെല്ലാം കണക്കു കൂട്ടി നോക്കിയപ്പോള്‍ എനിക്ക് തോന്നി എന്തായാലും അറബിയും ഇംഗ്ലീഷും കൂട്ടി കലര്‍ത്തി സംസാരിക്കുന്ന ഒരു കൂട്ടുക്കാരനെ കിട്ടിയതല്ലെ ജുനൈദിന്റെ ടാക്‌സിയില്‍ തന്നെ പോകാമെന്ന്. അദ്ദേഹത്തെ ഞാന്‍ പരമാവധി ഗൈഡായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തി കാര്യങ്ങള്‍ എല്ലാ ചോദിച്ചറിയുകയും ചെയ്തു. വിമാനത്താവളത്തില്‍ തന്നെയുള്ള ഒരു എടിഎമ്മില്‍ നിന്ന് ഞാന്‍ എന്റെ എസ്ബിഐ ഡെബിറ്റ് കാര്‍ഡുപയോഗിച്ച് 500 റാന്‍ഡ് പിന്‍വലിച്ചു. 2647.04 രൂപ അക്കൗണ്ടില്‍ പിന്‍വലിച്ചതായി ഉടന്‍ തന്നെ മൊബൈലില്‍ മെസ്സേജും വന്നു. ഈ ഇടപാടിന് രണ്ടു തവണയായി 227.33 പൈസയാണ് എസ്ബിഐ  (118, 109.33) സര്‍വ്വീസ് ചാര്‍ജായി ഈടാക്കിയത്. 
വിമാനത്താവളത്തില്‍ നിന്ന് ഹോട്ടലിലേക്കുള്ള യാത്രയില്‍ ജുനൈദ് മുസ്തഫ, സുന്ദരമായി വൃത്തിയോടെ കാത്തു സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന റോഡിന്റെ ഇരു വശങ്ങളിലേയും ഓരോ പ്രദേശങ്ങളെയും കുറിച്ച് വിശദീകരിച്ച് തന്നു. ഇടയ്ക്ക് താന്‍ താമസിക്കുന്ന പ്രദേശവും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു തന്നു. വിവിധ വര്‍ണങ്ങള്‍ പൂശിയ വീടുകളും ഭംഗിയായി സംവിധാനിച്ചിരിക്കുന്ന പുല്‍മേടുകളുമാണ് റോഡുകള്‍ക്ക് ഇരുവശവും. ക്യാപ്ടൗണിലെ ഫൂട്പാത്തിലൂടെ കണ്ണുംചിമ്മി നടക്കാമെന്നതാണ് ഡല്‍ഹിയെ അപേക്ഷിച്ചുള്ള പ്രധാന പ്രത്യേകത. മാന്‍ഹോളുകളില്‍ വീഴുകയോ മനുഷ്യ വിസര്‍ജ്യത്തില്‍ ചവിട്ടുകയോ ചെയ്യില്ല. ഡല്‍ഹിയില്‍ രാജ്യത്തെ പ്രധാന സാംസ്‌കാരിക പൈതൃക കേന്ദ്രങ്ങള്‍ക്ക് മുന്നിലൂടെ പോലും ഇവ രണ്ടിനേയും പേടിക്കാതെ നടക്കാനാവില്ലല്ലോ!


തുടരും...

തെക്കുകിഴക്കന്‍ യൂറോപ്പിലെ ജമ്മു കശ്മീര്‍

സിദ്ദീഖ് കാപ്പന്‍

തെക്കുകിഴക്കന്‍ യൂറോപ്പിലും തെക്കുപടിഞ്ഞാറന്‍ ഏഷ്യയിലുമായി വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്ന ദക്ഷിണ കോക്കസസ് മേഖലയില്‍ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന രാജ്യമാണ് അസര്‍ബെയ്ജാന്‍. റഷ്യ, ജോര്‍ജ്ജിയ,അര്‍മേനിയ, ഇറാന്‍ തുര്‍ക്കി എന്നിവയാണ് അയല്‍രാജ്യങ്ങള്‍. അന്താരാഷ്ട്ര സമൂഹം അസര്‍ബെയ്ജാന്റെ ഭാഗമായി പരിഗണിക്കുന്ന നഗോര്‍നോ കാരാബാഖ് ഇന്നൊരു സംഘര്‍ഷ മേഖലയാണ്. അയല്‍രാജ്യമായ അര്‍മേനിയ നടത്തുന്ന ഏകപക്ഷീയമായ കടന്നാക്രമണങ്ങള്‍ കാരണം മേഖലിയിലെ ജീവിതം ദുസ്സഹമാണ്. മേഖലയ്ക്ക് ചുറ്റുമുള്ള സംഘര്‍ഷത്തിന് 200 വര്‍ഷത്തില്‍ അധികം പഴക്കമുണ്ട്. 1800കളില്‍ റഷ്യന്‍ ഏകാധിപത്യമാണ്(റ്റ്‌സാരിസ്റ്റ് റഷ്യ) മേഖലയെ ഒരു സ്ഥിരം സംഘര്‍ഷ പ്രദേശമാക്കിയത്. 1639ല്‍ അര്‍മീനിയയുടെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗം തുര്‍ക്കിയുടെയും കിഴക്കു വശം പേര്‍ഷ്യയുടെയും ഭാഗമായിരുന്നു. 1828ല്‍ റഷ്യയും പേര്‍ഷ്യയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധത്തിനു ശേഷം അര്‍മീനിയയുടെ കുറെ ഭാഗങ്ങള്‍ റഷ്യ കീഴടക്കി. ഇതോടെ, നിരവധി അര്‍മേനിയക്കാരെ റഷ്യ അസര്‍ബെയ്ജാന്റെ ഭാഗമായ നാഗോര്‍നോ കാരാബാഖ് മേഖലയില്‍ കുറേശ്ശെയായി കുടിയിരുത്തുകയായിരുന്നു. അന്നു തുടങ്ങിയതാണ് അസെര്‍ബെയ്ജാനും അര്‍മേനിയയും തമ്മിലുള്ള ശത്രുത. നാഗോര്‍നോ കാരാബാഖ് മേഖലയിലെ ആദ്യ രക്ത രൂക്ഷിത ആക്രമണം നടക്കുന്നത്, റഷ്യന്‍ സാമ്രാജ്യം തകര്‍ന്നടിഞ്ഞ് അസര്‍ബെയ്ജാന്‍ സ്വതന്ത്രമായി പ്രഖ്യാപിച്ചപ്പോയാണ്. 1918 മുതല്‍ 1920വരെ അസെര്‍ബെയ്ജാന്‍ ആദ്യ മുസ്‌ലിം ഡെമോക്രാറ്റിക് റിപ്പബ്ലിക്കായി. പിന്നീട്, ദക്ഷിണ കോക്കസസ് മേഖലയിലെ സോവിയറ്റ് വല്‍ക്കരണത്തോടെ സംഘര്‍ഷത്തിന് അല്‍പം അയവുണ്ടായി.

സോവിയറ്റ് യൂനിയന്‍ തകര്‍ന്നതോടെ മേഖല വീണ്ടും പുതിയ സംഘര്‍ഷങ്ങള്‍ക്ക് വേദിയായി. കാരാബാഖ് മലമ്പ്രദേശങ്ങളില്‍ താമസിച്ചിരുന്ന അര്‍മീനിയന്‍ ഗോത്രവംശക്കാരായ ജനങ്ങള്‍ മലയിറങ്ങി. ഇവര്‍ അസെര്‍ബെയ്ജാന്‍ വിട്ട് അര്‍മേനിയയില്‍ പ്രവേശിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങള്‍ ആരംഭിച്ചതോടെയാണ് മേഖല വീണ്ടും സംഘര്‍ഷ ഭൂമിയായത്. ഗോത്രവര്‍ഗ്ഗക്കാര്‍ അസെര്‍ബെയ്ജാന്‍ വിട്ട് അര്‍മേനിയയില്‍ പ്രവേശിക്കുന്നതിനോട് സോവിയറ്റ് നേതൃത്വം എതിരായിരുന്നു. മുസ്ലിം ഭൂരിപക്ഷ പ്രദേശമായ അസെര്‍ബെയ്ജാനില്‍ ക്രിസ്ത്യന്‍ മത വിശ്വാസികളായ അര്‍മേനിയന്‍ ജനതയെ നിലനിര്‍ത്തി മേഖലയെ സ്ഥിരം സംഘര്‍ പ്രദേശമാക്കി നിലനിര്‍ത്തുക എന്ന തന്ത്രമായിരുന്നു റഷ്യന്‍ ഭരണകൂടത്തിന്റേത്. റഷ്യന്‍ നിയന്ത്രിത കിഴക്കന്‍ അര്‍മേനിയ, ജോര്‍ജ്ജിയ, അസെര്‍ബെയ്ജാന്‍ എന്നീ മൂന്ന് രാജ്യങ്ങള്‍ ചേര്‍ന്ന് ട്രാന്‍സ്‌കൊക്കേഷ്യന്‍ ഡെമോക്രാറ്റിക് ഫെഡറേറ്റീവ് റിപ്പബ്ലിക്കായി ഒരുമിച്ചു ചേരാന്‍ ശ്രമിച്ചു. എന്നാല്‍, മൂന്നു മാസമേ ഈ ഫെഡറേഷന്‍ നിലനിന്നുള്ളു. 1918 ഫെബ്രുവരു മുതല്‍ മെയ് വരെ മാത്രം. മൂന്നു കക്ഷികളും ഫെഡറേഷന്‍ പിരിച്ചു വിടുകയും സ്വതന്ത്ര രാഷ്ട്രങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു.

1920ല്‍ ഇവ സോവിയറ്റ് യൂനിയനില്‍ ലയിക്കുകയും ചെയ്തു. 1991ല്‍ സോവിയറ്റ് യൂനിയന്‍ തകര്‍ന്നതോടെ, അര്‍മേനിയയും അസെര്‍ബെയ്ജാനും സ്വതന്ത്ര റിപ്പബ്ലിക്കുകളായി. ഇതോടെ, 1800കളില്‍ റഷ്യന്‍ സാമ്രാജ്യത്വം ക്രമേണ ക്രമേണ അര്‍മീനിയക്കാരെ കുടിയേറ്റം നടത്തിച്ച അസെര്‍ബെയ്ജാനിലെ നഗോര്‍ണോകാരാബാഖ് പ്രദേശങ്ങളുടെ മേല്‍ അര്‍മേനിയ തങ്ങളുടെ അവകാശവാദം ശക്തമാക്കി. ഇത് അര്‍മീനിയയിലെ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള ക്രിസ്ത്യാനികളും അസെര്‍ബെയ്ജാനിലെ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള മുസ്‌ലിംകളും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലിനു വഴിതെളിച്ചു. യുഎസ്എസ്ആറിന്റെ കിംവദന്തി പ്രചാരണങ്ങളെ തുടര്‍ന്ന് അര്‍മേനിയ അസര്‍ബെയ്ജാനെതിരെ ആക്രമണം നടത്തി. ഈ സംഘര്‍ഷം കാരാബാഖ് യുദ്ദത്തിലാണ് കൊണ്ടെത്തിച്ചത്.

1992ല്‍ ഖൊജാലിയില്‍ നടന്ന അര്‍മേനിയന്‍ കൂട്ടക്കൊലയില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടവര്‍

1992 ഫെബ്രുവരി 25, 26 തിയ്യതികളിലാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ക്രൂരമായ വംശീയ ഉന്മൂലനം അരങ്ങേറിയത്. 25ന് രാത്രി മേഖലയിലെ ഖൊജാലി ഗ്രാമത്തില്‍ കയറിയ അര്‍മേനിയന്‍ സായുധ സൈന്യം പഴയ സോവിയറ്റ് യൂനിയന്റെ കാലാള്‍പ്പടയായ റെജിമെന്റ് നമ്പര്‍ 366ന്റെ സഹായത്തോടെ വൃദ്ധരും കുട്ടികളും സ്ത്രീകളും അടക്കം 683 പേരെയാണ് കൂട്ടക്കൊല ചെയ്തത്. ഖോജാലി വംശഹത്യ എന്ന പേരിലാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്.

106 സ്ത്രീകള്‍, 63 കുട്ടികള്‍, 70 വൃദ്ധര്‍ എന്നിവര്‍ ഈ വംശഹത്യയില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടു. 1,275 പേര്‍ ബന്ധികളാക്കപ്പെട്ടു. 150 പേരെ  ഇന്നുവരെയും കണ്ടെത്താനായിട്ടില്ല. വയസ്സ് പൂര്‍ത്തിയാകാത്ത ശിശുക്കളടക്കം 76 കുട്ടികള്‍ ഉള്‍പ്പെടെ 487 പേര്‍ക്ക് അംഗവൈകല്യം സംഭവിച്ചു. എട്ടുകുടുംബങ്ങളിലെ എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു. 25 കുട്ടികള്‍ക്ക് മാതാവും പിതാവും നഷ്ടപ്പെട്ടു. 130 കുട്ടികളുടെ മാതാവോ പിതാവോ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവരില്‍ പലരും കൊടും ക്രൂരതയ്ക്ക് ഇരയായാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ജീവനോടെ ചുട്ടുകൊല്ലുക, തലയോട്ടി തകര്‍ക്കുക, തലയറുത്ത് കൊല്ലുക, കഴുത്ത് ഞെരിച്ച് കൊല്ലുക, കണ്ണുകള്‍ ചൂഴ്‌ന്നെടുക്കുക, ഗര്‍ഭിണികളായ സ്ത്രീകളുടെ വയറിന് ബയണറ്റുകള്‍ കൊണ്ട് അടിച്ചുകൊല്ലുക തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതരം ക്രൂരതകളാണ് അര്‍മേനിയന്‍ സൈന്യവും യുഎസ്എസ്ആറിന്റെ കാലാള്‍പ്പടയും ഖൊജാലിയില്‍ ചെയ്തുകൂട്ടിയത്. നാഗോര്‍ണോകാരാബാഖ് മേഖലിയെ ഒരു ചെറിയപട്ടണമാണ് ഖൊജാലി. കേവലം 0.94 ചതുരശ്ര കിലോ മീറ്റര്‍ മാത്രം പരന്നു കിടക്കുന്ന പ്രദേശം.

1993ല്‍ കിര്‍ഗിസ്ഥാന്റെ തലസ്ഥാനമായ ബിഷ്‌കേക്കില്‍ സമാധാന ഉടമ്പടി ഒപ്പുവച്ചു. പേരിന് വെടിനിര്‍ത്തല്‍ പ്രാബല്യത്തില്‍ വന്നു വെങ്കിലും മേഖലയില്‍ സംഘര്‍ഷം തുടര്‍ന്നു. 1994ല്‍ ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ മധ്യസ്ഥതയില്‍ മേഖലയില്‍ ഔദ്യോഗികമായി വെടിനിര്‍ത്തല്‍ പ്രഖ്യാപിച്ചെങ്കിലും 2017 ജൂലൈ നാലിനും മേഖലയില്‍ കടന്നു കയറിയ അര്‍മേനിയന്‍ സൈന്യം രണ്ടു പേരെ വെടിവച്ചുകൊന്നു. ഫിസുലി ജില്ലയിലെ അല്‍ഖാന്‍ലി ഗ്രാമത്തില്‍ അര്‍മേനിയന്‍ സൈന്യം നടത്തിയ വെടിവെപ്പില്‍ രണ്ടു വയസ്സുകാരിയായ സഹ്‌റഗുലിയേവയും പെണ്‍കുട്ടിയും അവരുടെ മുത്തശ്ശി സാഹിബ ഗുലിയേവയും കൊല്ലപ്പെട്ടു.

കടപ്പാട്: മെഹ്മാന്‍ ഇബ്രാഗിമോവ് (ജോര്‍ജ്ജിയയിലെ റ്റ്ബിലിസി സര്‍വ്വകലാശാലയില്‍ രാഷ്ട്രതന്ത്ര വിദ്യാര്‍ഥി)